غزلیات سعدی

متن کامل غزلیات سعدی

برای دریافت فایل اینجا کلیک کنید

غزل اول

 اول دفتر به نام ايزد دانا                                                                         صانع پروردگار حىّ توانا

اكبر و اعظم خداى عالم و آدم                                                         صورت خوب آفريد و سيرت زيبا

 از در بخشندگى و بنده‏نوازى                                                           مرغ هوا را نصيب و ماهى دريا

قسمت خود مى‏خورند منعم و درويش                                               روزى خود مى‏برند پشه و عنقا

 حاجت مورى به علم غيب بداند                                                      در بُن چاهى به زير صخرۀ صما
 
 جانور از نطفه مى‏كند، شكر از نى                                         برگ ‏تر از چوب خشك و چشمه ز خارا

 شربت نوش آفريد از مگس نحل                                                            نخل تناور كند ز دانۀ خرما

 از همگان بى‏نياز و بر همه مشفق                                                 از همه عالم نهان و بر همه پيدا

پرتو نور سرادقات جلالش                                                                   از عظمت ماوراى فكرت دانا

خود نه زبان در دهان عارف مدهوش                                            حمد و ثنا مى‏كند، كه موى بر اعضا

 هركه نداند سپاس نعمت امروز                                                      حيف خورد بر نصيب رحمت فردا

 بار خدايا مهيمنىّ و مدبّر                                                              وز همه عيبى مقدّسى و مبرّا

 ما نتوانيم حقّ حمد تو گفتن                                                                 با همه كرّوبيان عالم بالا

 سعدى از آن جا كه فهم اوست سخن گفت                               ور نه كمال تو، وهم كى رسد آن جا؟
 




غزل دوم

 اى نفس خرّم باد صبا                                                                             از برِ يار آمده‏اى مرحبا

قافلۀ شب چه شنيدى ز صبح؟                                                         مرغ سليمان چه خبر از سبا؟

 بر سر خشم است هنوز آن حريف                                                       يا سخنى مى‏رود اندر رضا؟

  از در صلح آمده‏اى يا خلاف                                                                   با قدم خوف روم يا رجا؟

 بار دگر، گر به سر كوى دوست                                                             بگذرى اى پيك نسيم صبا

 گو رمقى بيش نماند از ضعيف                                                           چند كند صورت بى‏جان بقا؟

  آن همه دلدارى و پيمان و عهد                                                            نيك نكردى كه نكردى وفا

 ليكن اگر دور وصالى بود                                                                       صلح فراموش كند ماجرا

 تا به گريبان نرسد دست مرگ                                                             دست ز دامن نكنيمت رها

 دوست نباشد به حقيقت كه او                                                           دوست فراموش كند در بلا

 خستگى اندر طلبت راحت است                                                             درد كشيدن به اميد دوا

 سر نتوانم كه برآرم چو چنگ                                                               ور چو دفم پوست بدرّد قفا

هر سحر از عشق دمى مى‏زنم                                                               روز دگر مى‏شنوم برملا

 قصۀ دردم همه عالم گرفت                                                                   در كه نگيرد نفس آشنا؟

گر برسد نالۀ سعدى به كوه                                                                      كوه بنالد به زبان صَدا

 




غزل سوم

روی تو


روى تو خوش مى‏نمايد آينۀ ما                                                         كآينه پاكيزه است و روى تو زيبا

چون مىِ روشن در آبگينۀ صافى                                                     خوى جميل از جمال روى تو پيدا

هركه دمى با تو بود يا قدمى رفت                                                   از تو نباشد به هيچ روى شكيبا

صيد بيابان سر از كمند بپيچد                                                        ما همه پيچيده در كمند تو عمدا

طاير مسكين كه مهر بست به جايى                                              گر بكشندش نمى‏رود به دگر جا

غيرتم آيد شكايت از تو به هر كس                                                           دردِ احبا نمى‏برم به اطبا

برخى جانت شوم، كه شمع افق را                                                         پيش بميرد چراغدان ثريّا

گر تو شكر خنده آستين نفشانى                                                هر مگسى طوطیى شوند شكرخا

لعبت شيرين اگر ترش ننشيند                                                           مدّعيانش طمع كنند به حلوا

مرد تماشاى باغ حسن تو سعدىست                                              دست، فرومايگان برند به يغما

 




غزل چهارم

اگر تو فارغى از حال دوستان يارا                                                 فراغت از تو ميسر نمى‏شود ما را

تو را در آينه ديدن جمال طلعت خويش                                       بيان كند كه چه بوده‌ست ناشكيبا را

بيا كه وقت بهار است تا من و تو به هم                                            به ديگران بگذاريم باغ و صحرا را

به جاى سرو بلند ايستاده بر لب جوى                                                چرا نظر نكنى يار سرو بالا را؟

شمايلى كه در اوصاف حسن تركيبش                                                مجال نطق نمانَد زبان گويا را

كه گفت: در رخ زيبا نظر خطا باشد؟                                                   خطا بود كه نبينند روى زيبا را

به دوستى كه اگر زهر باشد از دستت                                       چنان به ذوق ارادت خورم كه حلوا را

كسى ملامت وامق كند به نادانى                                           حبيب من، كه نديده‌ست روى عَذرا را

گرفتم آتش پنهان خبر نمى‏دارى                                                   نگاه مى نكنى آب چشم پيدا را؟

نگفتمت كه به يغما رود دلت سعدى                                        چو دل به عشق دهى دلبران يغما را؟

هنوز با همه دردم اميد درمان است                                                  كه آخِرى بود آخِر شبان يلدا را

 




غزل پنجم

شب فِراق نخواهم دواج ديبا را                                                       كه شب دراز بود خوابگاه تنها را

ز دست رفتن ديوانه، عاقلان دانند                                                 كه احتمال نمانده‌ست ناشكيبا را

گرش ببينى و دست از ترنج بشناسى                                              روا بود كه ملامت كنى زليخا را

چنين جوان كه تويى، برقعى فرو آويز                                                   وگرنه دل برود پير پاى برجا را

تو آن درخت گلى كاعتدال قامت تو                                                        ببرد قيمت سرو بلند بالا را

دگر به هر چه تو گويى مخالفت نكنم                                         كه بى‏تو عيش ميّسر نمى‏شود ما را

دو چشم باز نهاده نشسته‏ام همه شب                                          چو فرقدين و نگه مى‏كنم ثريّا را

شبى و شمعى وجمعى چه خوش بود تا روز                                  نظر به روى تو كورىّ چشم اعدا را

من از تو پيشِ كه نالم كه در شريعت عشق                                      معاف دوست بدارند قتل عمدا را

تو هم چنان دل شهرى به غمزه‏اى ببرى                                         كه بندگان بنى‏سعد خوان يغما را

در اين روش كه تويى بر هزار چون سعدى                                          جفا و جور توانى، ولى مكن يارا

 




غزل ششم

پيش ما رسم شكستن نبوَد عهدِ وفا را                                      اللَّه اللَّه تو فراموش مكن صحبت ما را

قيمت عشق نداند، قدم صدق ندارد                                       سُست عهدى كه تحمل نكند بار جفا را

گر مخيّر بكنندم به قيامت كه چه خواهى                              دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را

گر سرم مى‏رود از عهد تو سر باز نپيچم                                  تا بگويند پس از من كه به سر برد وفا را

خنك آن درد كه يارم به عيادت به سر آيد                                    دردمندان به چنين درد نخواهند دوا را

باور از مات نباشد تو در آيينه نگه كن                                         تا بدانى كه چه بوده‌ست گرفتار بلا را

از سر زلف عروسان چمن دست بدارد                                     به سر زلف تو گر دست رسد باد صبا را

سر انگشت تحير بگزد عقل به دندان                                       چون تأمل كند اين صورت انگشت نما را

آرزو مى‏كندم شمع صفت پيش وجودت                                      كه سراپاى بسوزند منِ بى‏سر و پا را

چشم كوته‏نظران بر ورق صورت خوبان                                      خط همى بيند و عارف قلم صنع خدا را

همه را ديده به رويت نگران است وليكن                                    خودپرستان ز حقيقت نشناسند هوا را

مهربانی ز من آموز و گرم عمر نماند                                           به سر تربت سعدی بطلب مهر گیا را

هيچ هشيار ملامت نكند مستى ما را                                       قُل لِصاحٍ تَرَك‏النّاسَ مِنَ الوَجدِ سُكارى

 




غزل هفتم

مشتاقى و صبورى از حد گذشت يارا                                         گر تو شكيب دارى، طاقت نماند ما را

بارى به چشم احسان، در حال ما نظر كن                                   كز خوان پادشاهان، راحت بود گدا را

سلطان كه خشم گيرد، بر بندگان حضرت                                   حكمش رسد وليكن، حدّى بود جفا را

من بى‏تو زندگانى، خود را نمى‏پسندم                                       كآسايشى نباشد، بى‏دوستان بقا را

چون تشنه جان سپردم، آن گه چه سود دارد                          آب از دو چشم دادن، بر خاك من گيا را؟

حال نيازمندى، در وصف مى نيايد                                                آن گه كه باز گردى، گوييم ماجرا را

بازآ و جان شيرين، از من ستان به خدمت                                    ديگر چه برگ باشد، درويش بينوا را؟

يا رب تو آشنا را، مهلت ده و سلامت                                              چندان كه باز بيند، ديدار آشنا را

نه ملك پادشا را، در چشم خوبرويان                                        وقعى است اى برادر، نه زهد پارسا را

اى كاش برفتادى، برقع ز روى ليلى                                               تا مدعى نماندى، مجنون مبتلا را

سعدى قلم به سختى، رفته است و نيكبختى                           پس هرچه پيشت آيد، گردن بنه قضا را

 




غزل هشتم

ز اندازه بيرون تشنه‏ام ساقى بيار آن آب را                                اول مرا سيراب كن وآنگه بده اصحاب را

من‌نيز چشم‌از خواب‌خوش برمى‏نكردم پيش ازاین                روز فراق دوستان، شب خوش بگفتم خواب را

هر پارسا را كان صنم در پيش مسجد بگذرد                          چشمش بر ابرو افكند، باطل كند محراب را

من صيد وحشى نيستم در بند جان خويشتن                         گر وى به تيرم مى‏زند، اِستاده‏ام نُشّاب را

مقدار يار همنفس چون من نداند هيچ‏كس                          ماهى كه بر خشك اوفتد، قيمت بداند آب را

وقتى در آبى تا ميان دستّى و پايى مى‏زدم                              اكنون همان پنداشتم درياى بى‏پاياب را

امروز حالا غرقه‏ام تا با كنارى اوفتم                                          آن گه حكايت گويمت دردِ دل غرقاب را

گر بى‏وفايى كردمى، يرغو به قاآن بردمى                        كان كافر اعدا مى‏كشد، وين سنگدل احباب را

فرياد مى‏دارد رقيب از دست مشتاقان او                                     آواز مطرب در سرا زحمت بود بوّاب را

سعدى چو جورش مى‏برى، نزديك او ديگر مرو                      اى بى‏بصر من مى‏روم؟ او مى‏كشد قلاب را

 




غزل نهم

گر ماه من برافكند از رخ نقاب را                                                      برقع فرو هلد به جمال، آفتاب را

گويى دو چشم جادوى عابد فريب او                                        بر چشم من به سِحر ببستند خواب را

اول نظر ز دست برفتم عنان عقل                                          و آن را كه عقل رفت، چه داند صواب را؟

گفتم مگر به وصل رهايى بود ز عشق                                  بى‏ حاصل است خوردن مستسقى آب را

دعوى درست نيست گر از دست نازنين                                        چون شربتِ شكر نخورى زهر ناب را

عشق آدميت است گر اين ذوق در تو نيست                              همشركتى به خوردن و خفتن دواب را

آتش بيار و خرمن آزادگان بسوز                                                       تا پادشه خراج نخواهد خراب را

قوم از شراب مست وز منظور بى‏نصيب                                 من مست از او چنان كه نخواهم شراب را

سعدى نگفتمت كه مرو در كمند عشق؟                                                 تير نظر بيفكند افراسياب را

 




غزل دهم

با جوانى سر خوش‌است اين پير بى‏تدبير را                                جهل باشد با جوانان پنجه كردن پير را

من كه با مويى به قوّت برنيايم اى عجب                                       با يكى افتاده‏ام كاو بگسلد زنجير را

چون كمان در بازو آرد سرو قد سيمتن                                             آرزويم مى‏كند كآماج باشم تير را

مى‏رود تا در كمند افتد به پاى خويشتن                             گر بر آن دست و كمان چشم اوفتد نخجير را

كس نديده‌ست آدميزاد از تو شيرين‏تر سخن                            شكر از پستان مادر خورده‏اى يا شير را؟

روز بازار جوانى پنج روزى بيش نيست                                        نقد را باش اى پسر كآفت بود تأخير را

اى كه گفتى ديده از ديدار بت رويان بدوز                                   هرچه گويى چاره دانم كرد جز تقدير را

زهد پيدا، كفر پنهان بود چندين روزگار                                          پرده از سر برگرفتيم آن همه تزوير را

سعديا در پاى جانان گر به خدمت سر نهى                              هم چنان عذرت ببايد خواستن تقصير را

 




غزل یازدهم

وقت طرب خوش يافتم آن دلبر طناز را                              ساقى بيار آن جام مى، مطرب بزن آن ساز را

امشب كه بزم عارفان از شمع رويت روشن است                          آهسته تا نبود خبر رندان شاهد باز را

دوش‌اى‌پسر مى خورده‏اى چشمت گواهى مى‏دهد                   بارى حريفى جو كه او مستور دارد راز را

روى خوش و آواز خوش دارند هريك لذّتى                              بنگر كه لذّت چون بود محبوب خوش آواز را

چشمان ترك و ابروان جان را به ناوك مى‏زنند                  يا‌ رب كه داده است اين كمان، آن ترك تيرانداز را

شور غم عشقش چنين حيف است پنهان داشتن                       در گوش نى رمزى بگو تا بركشد آواز را

شيراز پر غوغا شده است از فتنۀ چشم خوشت                  ترسم كه آشوب خوشت بر هم زند شيراز را

من مرغكى پر بسته‏ام ز آن در قفس بنشسته‏ام                 گر زآن كه بشكستى قفس بنمودمى پرواز را

سعدى تو مرغ زيركى خوبت به دام آورده‏ام                       مشكل به دست آرد كسى مانند تو شهباز را

 




غزل دوازدهم

دوست مى‏دارم من اين ناليدن دلسوز را                                    تا به هر نوعى كه باشد بگذرانم روز را

شب همه شب انتظار صبح‏رويى مى‏رود                               كان صباحت نيست اين صبح جهان‏افروز را

وه كه گر من باز بينم چهر مهرافزاى او                                             تا قيامت شكر گويم طالع پيروز را

گر من از سنگ ملامت روى برپيچم، زنم                                       جان سپر كردند مردان ناوك دلدوز را

كامجويان را ز ناكامى چشيدن چاره نيست                                      بر زمستان صبر بايد طالب نوروز را

عاقلان خوشه‏چين از سرّ ليلى غافلند                                اين كرامت نيست جز مجنون خرمن سوز را

عاشقان دين و دنيا باز را خاصيتى است                                     كآن نباشد زاهدان مال و جاه‏اندوز را

ديگرى را در كمند آور كه ما خود بنده‏ايم                              ريسمان در پاى حاجت نيست دست‏آموز را

سعديا دى رفت و فردا هم چنان موجود نيست                            در ميان اين و آن فرصت شمار امروز را

 




غزل سیزدهم


وه كه گر من باز بينم روى يار خويش را                                       تا قيامت شكر گويم كردگار خويش را

يارِ بار افتاده را در كاروان بگذاشتند                                            بى‏وفا ياران كه بربستند بار خويش را

مردم بيگانه را خاطر نگه دارند خلق                                                 دوستان ما بيازردند يار خويش را

هم‏چنان اميد مى‏دارم كه بعد از داغ هجر                                     مرهمى بر دل نهد اميدوار خويش را

راى راى توست؛ خواهى جنگ و خواهى آشتى                         ما قلم در سر كشيديم اختيار خويش را

هركه را در خاك غربت پاى در گل ماند، ماند                          گو دگر در خواب خوش بينى ديار خويش را

عافيت خواهى نظر در منظر خوبان مكن                                   ور كنى بدرود كن خواب و قرار خويش را

گبر و ترسا و مسلمان هركسى در دين خويش                             قبله‏اى دارند و ما زيبار نگار خويش را

خاك پايش خواستم شد باز گفتم زينهار                                من بر آن دامن نمى‏خواهم غبار خويش را

دوش حورا زاده‏اى ديدم كه پنهان از رقيب                                    در ميان ياوران مى‏گفت يار خويش را

گر مراد خويش خواهى ترك وصل ما بگوى                                 ور مرا خواهى رها كن اختيار خويش را

درد دل پوشيده مانى تا جگر پرخون شود                               بهْ كه با دشمن نمايى حال زار خويش را

گر هزارت غم بود با كس نگويى زينهار                                         اى برادر تا نبينى غمگسار خويش را

اى سهى سرو روان آخر نگاهى باز كن                                   تا به خدمت عرضه دارم افتقار خويش را

دوستان گويند سعدى دل چرا دادى به عشق                            تا ميان خلق كم كردى وقار خويش را؟

ما صلاح خويشتن در بينوايى ديده‏ايم                                     هركسى گو مصلحت بينند كار خويش را


 




غزل چهاردهم

 امشب سبك‏تر مى‏زنند اين طبل بى‏هنگام را                            يا وقت بيدارى غلط بوده‌ست مرغ بام را

يك لحظه بود اين يا شبى كز عمر ما تاراج شد                            ما هم‏چنان لب بر لبى نابرگرفته كام را

هم تازه رويم هم خجل، هم شادمان هم تنگدل                          كز عهده بيرون آمدن نتوانم اين اِنعام را

گر پاى بر فرقم نهى تشريف قربت مى‏دهى                            جز سر نمى‏دانم نهادن عذر اين اَقدام را

چون‌بخت نيك انجام را با ما به كلى صلح شد                            بگذار تا جان مى‏دهد بدگوى بدفرجام را

سعدى علم‌شد درجهان صوفى و عامى‌گو بدان                     ما بت‏پرستى مى‏كنيم آنگه چنين اصنام را

 




غزل پانزدهم

برخيز تا يكسو نهيم اين دلق ازرق فام را                               بر باد قلّاشى دهيم اين شرك تقوى نام را

هر ساعت از نو قبله‏اى با بت‏پرستى مى‏رود                           توحيد بر ما عرضه كن تا بشكنيم اصنام را

مى با جوانان خوردنم بارى تمنا مى‏كند                                  تا كودكان در پى فتند اين پير دُردآشام را

از مايۀ بيچارگى قطمير مردم مى‏شود                                      ماخولياى مهترى سگ مى‏كند بَلعام را

زين تنگناى خلوتم خاطر به صحرا مى‏كشد                          كز بوستان باد سحر خوش مى‏دهد پيغام را

غافل مباش ار عاقلى درياب اگر صاحبدلى                                باشد كه نتوان يافتن ديگر چنين ايام را

جايى كه سرو بوستان با پاى چوبين مى‏چمد                         ما نيز در رقص آوريم آن سرو سيم اندام را

دلبندم آن پيمان گسل منظور چشم آرام دل                           نى نى دلارامش مخوان كز دل ببرد آرام را

دنيا و دين و صبر و عقل‌ازمن‌برفت‌اندر غمش                       جايى كه سلطان خيمه زد غوغا نماند عام را

باران اشكم مى‏رود وز ابرم آتش مى‏جهد                           با پختگان‌گوى اين‌سخن،سوزش‌نباشد خام‌را

سعدى ملامت‌نشنود ور‌جان در اين سرمى‏رود                           صوفى گرانجانى ببر ساقى بياور جام را

 




غزل شانزدهم

تا بوَد بار غمت بر دل بى‏هوشْ مرا                                           سوز عشقت ننشاند ز جگر جوش مرا
 
نگذرد ياد گل و سنبلم اندر خاطر                                               تا به خاطر بوَد آن زلف و بناگوش مرا

شربتى تلخ‏تر از زهر فراقت بايد                                                      تا كند لذّت وصل تو فراموش مرا

هر شبم با غم هجران تو سر بر بالين                                       روزى ار با تو نشد دست در آغوش مرا

بى‏دهان تو اگر صد قدح نوش دهند                                           به دهان تو كه زهر آيد از آن نوش مرا

سعدى اندر كف جلاد غمت مى‏گويد                                      بنده‏ام، بنده به كشتن ده و مفروش مرا

 




غزل هفدهم

چه كند بنده كه گردن ننهد فرمان را؟                                       چه كند گوى كه عاجز نشود چوگان را

سرو بالاى كمان ابرو اگر تير زند                                           عاشق آن است كه بر ديده نهد پيكان را

دست من گير كه بيچارگى از حد بگذشت                                   سرِ من دار كه در پاى تو ريزم جان را

كاشكى پرده برافتادى از آن منظر حسن                                           تا همه خلق ببينند نگارستان را

همه را ديده در اوصاف تو حيران ماندى                                              تا دگر عيب نگويند منِ حيران را

ليكن آن نقش كه در روى تو من مى‏بينم                                        همه را ديده نباشد كه ببينند آن را

چشم گريان مرا حال بگفتم به طبيب                                         گفت: يك بار ببوس آن دهن خندان را

گفتم: آيا كه در اين درد بخواهم مردن؟                                   كه‌محال است‌كه حاصل‌كنم اين‌درمان را

پنجه با ساعد سيمين نه به عقل افكندم                                    غايت جهل بود مشت زدن سندان را

سعدى از سرزنش خلق نترسد هيهات                                     غرقه در نيل چه انديشه كند باران را؟

سر بنه گر سرِِ ميدان ارادت دارى                                            ناگزير است كه گويى بود اين ميدان را

 




غزل هجدهم

ساقى بده آن كوزۀ ياقوت روان را                                                 ياقوت چه ارزد بده آن قوت روان را

اول، پدر پير خورد رطل دمادم                                                           تا مدّعيان هيچ نگويند جوان را

تا مست نباشى نبرى بار غم يار                                                   آرى شتر مست كشد بار گران را

اى روى تو آرامِ دل خلق جهانى                                                 بى روى تو شايد كه نبينند جهان را

در صورت و معنى كه تو دارى‌چه توان گفت؟                            حسن تو ز تحسين تو بسته است زبان را

آنك عسل اندوخته دارد مگس نحل                                                 شهد لب شيرين تو زنبور ميان را

زين دست كه ديدار تو دل مى‏برد از دست                                  ترسم نبرم عاقبت از دست تو جان را

يا تير هلاكم بزنى بر دل مجروح                                                     يا جان بدهم تا بدهى تير امان را

وآن گه كه به تيرم زنى اول خبرم ده                                       تا پيشترت بوسه دهم دست و كمان را

سعدى ز فراق تو نه آن رنج كشيده‌ست                                      كز شادى وصل تو فرامُش كند آن را

ور نيز جراحت به دوا باز هم آيد                                                     از جاى جراحت نتوان برد نشان را

 




غزل نوزدهم

كمان سخت كه داد آن لطيف بازو را؟                                           كه تير غمزه تمام است صيد آهو را

هزار صيد دلت پيش تير باز آيد                                                   بدين صفت كه تو دارى كمان ابرو را

تو خود به جوشن و برگستوان نه محتاجى                                    كه روز معركه بر خود زره كنى مو را

ديار هند و اقاليم ترك بسپارند                                                  چو چشم ترك تو بينند و زلف هندو را

مغان كه خدمت بت مى‏كنند در فرخار                                                  نديده‏اند مگر دلبران بت رو را

حصار قلعۀ باغى به منجنيق مده                                                   به بام قصر برافكن کمند گیسو را

مرا که عزلت عنقا گرفتمی همه عمر                                              چنان اسیر گرفتی كه باز تيهو را

لبت بديدم و لعلم بيوفتاد از چشم                                                سخن بگفتى و قيمت برفت لؤلؤ را

بها روى تو بازار ماه و خور بشكست                                        چنان كه معجز موسى، طلسم جادو را

به رنج بردن بيهوده گنج نتوان برد                                               كه بخت راست فضيلت نه زور بازو را

به عشق روى نكو، دل كسى دهد سعدى                                     كه احتمال كند خوى زشت نيكو را

 




غزل بیستم

لاابالى چه كند دفتر دانايى را؟                                                    طاقت وعظ نباشد سرِ سودايى را

آب را قول تو با آتش اگر جمع كند                                                نتواند كه كند عشق و شكيبايى را

ديده را فايده آن است كه دلبر بيند                                                  ور نبيند چه بود فايده بينايى را؟
 
عاشقان‌را چه‌غم از سرزنش‌دشمن و دوست؟                              يا غم دوست خورد يا غم رسوايى را

همه دانند كه من سبزۀ خط دارم دوست                                      نه چو ديگر حيوان سبزۀ صحرايى را

من همان روز دل و صبر به يغما دادم                                              كه مقيد شدم آن دلبر يغمايى را

سرو بگذار كه قدى و قيامى دارد                                                     گو ببين آمدن و رفتن رعنايى را

گر برانى نرود، ور برود باز آيد                                                       ناگزير است مگس، دكۀ حلوايى را
 
بر حديث من و حسن تو، نيفزايد كس                                       حد همين است سخندانى و زيبايى را

سعديا نوبتى امشب دهل صبح نكوفت                                             يا مگر روز نباشد شب تنهايى را

 




غزل بیست و یکم

 تفاوتى نكند قدرِ پادشايى را                                                         كه التفات كند كمترين گدايى را

به جان دوست‌كه دشمن بدين رضا ندهد                                           كه در به روى ببندند آشنايى را

مگر حلال نباشد كه بندگان ملوك                                                        ز خيل خانه برانند بينوايى را

وگر تو جور كنى راى ما دگر نشود                                                     هزار شكر بگوييم هر جفايى را

همه سلامت نفس آرزو كند مردم                                           خلاف من كه به جان مى‏خرم بلايى را

حديث عشق نداند كسى كه در همه عمر                                      به سر نكوفته باشد درِ سرايى را

خيال در همه عالم برفت و باز آمد                                              كه از حضور تو خوش‏تر نديد جايى را

سرى به صحبت بيچارگان فرود آور                                               همين قدر كه ببوسند خاك پايى را

قباى خوش‏تر از اين در بدن تواند بود                                                بدن نيفتد از اين خوب‏تر قبايى را

اگر تو روى نپوشى بدين لطافت و حسن                                            دگر نبينى در پارس پارسايى را

منه به جان تو بار فراق بر دل ريش                                                كه پشه‏اى نبرد سنگ آسيايى را

دگر به دست نيايد چو من وفادارى                                               كه ترك مى‏ندهم عهد بى‏وفايى را

دعاى سعدى اگر بشنوى زيان نكنى                                             كه يحتمل كه اجابت بود دعايى را

 




غزل بیست و دوم

من بدين خوبىّ و زيبايى نديدم روى را                                         وين دلاويزى و دلبندى نباشد موى را

روى اگر پنهان كند سنگين دل سيمين بدن                                 مشكْ غمّاز است نتواند نهفتن بوى را

اى موافق صورت و معنى كه تا چشم من است                         از تو زيباتر نديدم روى و خوش‏تر خوى را

گر به سر مى‏گردم از بيچارگى، عيبم مكن                        چون تو چوگان مى‏زنى، جرمى نباشد گوى را
 
هركه‌را وقتى‌دمى بوده‌ست و دردىسوخته‌است                         دوست دارد نالۀ مستان و هاياهوى را

ما ملامت را به جان جوييم در بازار عشق                                    كنج خلوت پارسايان سلامت جوى را

بوستان را هيچ ديگر در نمى‏بايد به حسن                                بلكه سروى چون تو مى‏بايد كنار جوى را

اى گل خوشبوى اگر صد قرن باز آيد بهار                                     مثل من ديگر نبينى بلبل خوشگوى را

سعديا گر بوسه بر دستش نمى‏يارى نهاد                                چاره آن دانم كه در پايش بمالى روى را

 




غزل بیست و سوم

رفتیم اگر ملول شدى از نشست ما                                            فرماى خدمتى كه برآيد ز دست ما

برخاستيم و نقش تو در نفس ما چنانك                                 هرجا كه هست بى‏تو نباشد نشست ما

با چون خودى درافكن اگر پنجه مى‏كنى                             ما خود شكسته‏ايم، چه باشد شكست ما؟

جرمى نكرده‏ام كه عقوبت كند وليك                                        مردم به شرع مى‏نكشد تُرك مست ما
 
شكر خداى بود كه آن بت وفا نكرد                                               باشد كه توبه‏اى بكند بت‏پرست ما

سعدى نگفتمت كه به سرو بلند او                                           مشكل توان رسيد به بالاى پست ما؟

 




غزل بیست و چهارم

وقتى دل سودايى مى‏رفت به بستان‏ها                                   بى‏خويشتنم كردى بوى گل و ريحان‏ها

گه نعره زدى بلبل گه جامه دريدى گل                                              با ياد تو افتادم، از ياد برفت آنها

اى مِهر تو در دل‏ها، وى مُهر تو بر لب‏ها                                 وى شور‌تو در سرها وى سِرّ تو در جان‏ها

تا عهد تو در بستم عهد همه بشكستم                                     بعد از تو روا باشد نقض همه پيمان‏ها

تا خار غم عشقت آويخته در دامن                                              كوته‏نظرى باشد رفتن به گلستان‏ها

آن را كه چنين دردى از پاى دراندازد                                      بايد كه فرو شويد دست از همه درمان‏ها

گر در طلبت رنجى ما را برسد شايد                                 چون عشقِ حَرَم باشد سهل است بيابان‏ها

هر تير كه در كيش است گر بر دل ريش آيد                                    ما نيز يكى باشيم از جملۀ قربان‏ها

هر كاو نظرى دارد با يار كمان ابرو                                            بايد كه سپر باشد پيش همه پيكان‏ها

گويند مگو سعدى چندين سخن از عشقش                               مى‏گويم و بعد از من گويند به دوران‏ها

 




غزل بیست و پنجم

اگر تو برفكنى در ميان شهر نقاب                                              هزار مؤمن مخلص درافكنى به عِقاب

كه را مجال نظر بر جمال ميمونت                                       بدين صفت كه تو دل مى‏برى وراى حجاب؟

درون ما ز تو يك دم نمى‏شود خالى                                           كنون كه شهر گرفتى روا مدار خراب

به موى تافته پاى دلم فرو بستى                                             چو موى تافتى اى نيكبخت روى متاب

تو را حكايت ما مختصر به گوش آيد                                        كه حال تشنه نمى‏دانى اى گلِ سيراب

اگر چراغ بميرد صبا چه غم دارد                                                وگر بريزد كتان چه غم خورد مهتاب؟

دعات گفتم و دشنام اگر دهى سهل است                         كه با شكر دهنان خوش بود سؤال و جواب

كجايى اى كه تعنت كنى و طعنه زنى                                            تو بر كنارى و ما اوفتاده در غرقاب

اسير بند بلا را چه جاى سرزنش است                                        گرت معاونتى دست مى‏دهد درياب

اگرچه صبر من از روى دوست ممكن نيست                          همى كنم به ضرورت، چو صبر ماهى از آب

تو باز دعوى پرهيز مى‏كنى سعدى                                            كه دل به كس ندهم کُل مدّعٍ كذّاب

 




غزل بیست و ششم

ما را همه شب نمى‏برد خواب                                                                    اى خفتۀ روزگار درياب

در باديه تشنگان بمردند                                                                     وز حِلّه به كوفه مى‏رود آب

اى سخت كمان سست پيمان                                                            اين بود وفاى عهد اصحاب؟

خار است به زير پهلوانم                                                                     بى روى تو خوابگاه سنجاب
   
اى ديدۀ عاشقان به رويت                                                                چون روى مجاوران به محراب

من تن به قضاى عشق دادم                                                                  پيرانه سر آمدم به كتّاب

زهر از كف دست نازنينان                                                                   در حلق چنان رود كه جلّاب

ديوانۀ كوى خوبرويان                                                                              دردش نكند جفاى بوّاب

سعدى نتوان به هيچ كُشتن                                                                        به فراق روى احباب

 




غزل بیست و هفتم

ماهرويا روى خوب از من متاب                                                   بى‏خطا كشتن چه مى‏بينى صواب؟

دوش در خوابم در آغوش آمدى                                                      وین نپندارم كه بينم جز به خواب

از درون سوزناك و چشم تر                                                             نيمه‏اى در آتشم، نيمى در آب

هركه بازآيد ز در پندارم اوست                                                       تشنة مسكين، آب پندارد سراب

ناوكش را جان درويشان هدف                                                       ناخنش را خون مسكينان خضاب

او سخن مى‏گويد و دل مى‏برد                                                        و او نمك مى‏ريزد و مردم كباب

حيف باشد بر چنان تن پيرهن                                                         ظلم باشد بر چنان صورت نقاب

خَوى به دامان از بناگوشش بگير                                                           تا بگيرد جامه‏ات بوى گلاب

فتنه باشد شاهدى شمعى به دست                                      سرگران از خواب و سرمست از شراب

بامدادى تا به شب رويت مپوش                                                               تا بپوشانى جمال آفتاب

سعديا گر در برش خواهى چو چنگ                                                  گوشمالت خورد بايد چون رباب

 




غزل بیت و هشتم


سرمست درآمد از خرابات                                   با عقل خراب در مناجات

بر خاك فكنده خرقۀ زهد                                                                     وآتش زده در لباس طامات

دل بردۀ شمع مجلس او                                                                    پروانه به شادى و سعادات

جان در ره او به عجز مى‏گفت                                                                 كاى مالك عرصۀ كرامات

از خون پياده‏اى چه خيزد                                                                      اى بر رخ تو هزار شه‏مات

حقا و به جانت ار توان كرد                                                                    با تو به هزار جان ملاقات

گر چشم دلم به صبر بودى                                                                 جز عشق نديدمى مهمات

تا باقى عمر بر چه آيد                                                                    بر باد شد آن‌چه رفت هيهات
 
صافی چو بشد به دور سعدی                                                            زین پس من و دُردی خرابات

 

 




غزل بیست و نهم

متناسبند و موزون حركات دلفريبت                                          متوجه است با ما سخنان بى‏حسيبت

چو نمى‏توان صبورى، ستمت كشم ضرورى                                   مگر آدمى نباشد كه برنجد از عتيبت

اگرم تو خصم باشى، نروم ز پيش تيرت                                     وگرم تو سيل باشى، نگريزم از نشيبت

به قياس درنگنجى و به وصف درنيايى                                       متحيرم در اوصاف جمال و روى و زيبت

اگرَم برآورد بخت به تخت پادشاهى                                    نه چنان كه بنده باشم همه عمر در ركيبت

عجب از كسى در اين شهر كه پارسا بماند                                    مگر او نديده باشد رخ پارسا فريبت

تو برون خبر ندارى كه چه مى‏رود ز عشقت                                  به در آى اگرنه آتش بزنيم در حجيبت

تو درخت خوب‏منظر همه ميوه‏اى وليكن                          چه كنم به دست كوته كه نمى‏رسد به سيبت؟

تو شبى در انتظارى ننشسته‏اى چه دانى                           كه چه شب گذشت بر منتظران ناشكيبت؟

تو خود اى شب جدايى چه شبى بدين درازى؟                           بگذر كه جان سعدى بگداخت از نهيبت